Volledig scherm
© Annina Romita

Opinie | Het nieuwe jaar 1900

Je hoort het overal: dit zijn revolutionaire tijden. De oude wereld heeft afgedaan en we smachten naar iets nieuws. Maar hoe nieuw is nieuw?

Opwindende tijden, je hoort en leest er genoeg over. 'Gesprekken en krantenartikelen staan in het teken van snelle technologische veranderingen, nieuwe communicatiemiddelen, globalisering en ingrijpende sociale veranderingen', schrijft Philipp Blom. 'De consumptiemaatschappij drukt haar stempel op de tijd. Mensen hebben het overweldigende gevoel dat ze leven in een steeds snellere wereld, een wereld die steeds harder voortraast met onbekende bestemming.'

Rake typering
Een rake typering van deze tijd. Alleen gaat het niet over de 21ste eeuw. Philipp Blom is een historicus die de 'duizelingwekkende jaren' tussen 1900 en 1914 beschrijft. Jaren die kennelijk net zo overrompelend waren als die van nu. 'Het probleem is de moderniteit, hoe de ziel te verzoenen met het enorm aantal nieuwe zaken', schrijft graaf Harry Kessler in 1903. 'Het specifieke karakter van vandaag ligt in het feit dat geen andere tijd ooit het hoofd heeft moeten bieden aan zoveel nieuwe elementen.'

Ontgoochelend
Het had vandaag geschreven kunnen zijn. Dat is ontgoochelend. Denk je getuige te zijn van unieke ontwikkelingen, blijkt er niets nieuws onder de zon. Het is alsof je verdwaald bent in de woestijn, een uitweg denkt te hebben gevonden en plotseling voor je in het zand de afdruk ziet van je eigen voetstappen. Je komt tot de ontdekking dat je in rondjes loopt, zo voelt het.

Dus wie mocht denken dat bijvoorbeeld Donald Trump de man is die de breuk met het verleden symboliseert: word wakker. Wie het idee mocht hebben dat hij voorgaat in de afrekening met oude elites en zogenaamd versleten waarden en tradities: laat mij niet lachen. Oude wijn in nieuwe zakken is het, en dan ook nog eens van een heel slecht jaar. Ja, in het Witte Huis maken de staatsieportretten van voormalige Amerikaanse presidenten straks ongetwijfeld plaats voor met goud omlijste foto's van meneer Trump zelf. Tot zover de grote veranderingen.

In de regio hetzelfde
Met ontwikkelingen in de regio is het niet anders. Columnist van deze krant Gert-Jan Hospers deed onlangs een verrassende ontdekking toen hij in de bibliotheek jaargang 1966 doorbladerde van De Twentse Post, een maandblad dat al lang ter ziele is. 'Hoe origineel zijn eigenlijk onze huidige discussies over krimp, innovatie, vrijetijdseconomie en bestuurlijke samenwerking', vroeg hij zich af. Hospers kwam al die 'actuele' onderwerpen tegen in het blad en citeerde met instemming Godfried Bomans: 'Er wordt nooit iets nieuws gezegd. Er wordt altijd iets nieuw gezegd'.

Alles als 'nieuw'
Desondanks koesteren we het idee dat we in enerverende tijden leven. Waarom we daar zo moeilijk vanaf zijn te brengen? Omdat we ons laten verleiden door reclamemakers die alles als 'nieuw' aanprijzen, want dat verkoopt nu eenmaal beter. Omdat we de vergissing maken technologische ontwikkelingen gelijk te stellen aan vooruitgang. Maar ook omdat we zo dolgraag deelgenoot willen zijn van de tijd waarin we leven.

Die tijd moet een bijzondere betekenis hebben, hij moet ons een doel geven, anders zou ons hele bestaan zinloos lijken. Een beetje riskant is het wel, die concentratie op heden en toekomst, op die illusie van het unieke. Het leidt tot blikvernauwing, tot een onvermogen om gebeurtenissen in een breder perspectief te plaatsen. Ja, zelfs tot onwil om na te gaan hoe bepaalde zaken zich door de tijd hebben ontwikkeld.

Futuristen
Sommigen menen dat deze tijd zo vernieuwend is dat het verleden geen relevantie meer heeft. Precies wat de futuristen dachten, begin twintigste eeuw. What's new? De duizelingwekkende jaren van destijds mondden uit in de Eerste Wereldoorlog. Het zou pas echt een breuk met het verleden zijn als we zulk bloedvergieten nu weten te voorkomen. Het betekent dat we de strijd moeten aangaan met het collectief geheugenverlies, met de waan van de dag. Want het klopt wat historici zeggen: de geschiedenis herhaalt zich niet, maar rijmt wel.

Opinie