Volledig scherm
De Duitse kunstenaar Gunter Demnig in actie bij een eerdere legging van Stolpersteine in Borculo. Hij komt in oktober naar Eibergen om hier 13 stenen te leggen. © Willemien Beusink

13 Stolpersteine herinneren aan
vermoorde Joodse Eibergenaren

EIBERGEN - De Duitse kunstenaar Gunter Demnig legt zondag 14 oktober dertien zogenoemde Stolpersteine - struikelstenen - in het centrum van Eibergen. Dit ter herinnering aan tijdens de Holocaust vermoorde Joodse Eibergenaren.

Stolpersteine. Struikelstenen. Struikelen over het verleden, is het idee erachter. Bukken is genoeg, eigenlijk. Ook al om eerbied te krijgen voor wie vorige eeuw de pech had Joods te zijn, terwijl  jodenhaat de nieuwe norm werd. ‘Hier woonde…’, begint de tekst op elke messing steen, gevolgd door de naam, geboorte- en sterfdatum van de Joodse inwoner voor wiens huis je staat. Ook de plaats van overlijden staat vermeld. Vaak is dat een oord als Auschwitz of Sobibor: beruchte vernietigingskampen van de nazi’s. In de meeste gevallen is het een vast rijtje: gearresteerd, gedeporteerd, vermoord. Soms is die tussenstap onvoldoende gedocumenteerd en op de steen weggelaten. 

Hekkensluiter is Eibergen niet, maar het dorp heeft bepaald niet de primeur als het gaat om het leggen van Stolpersteine. Voor een deel zorgt dat nu voor een nauwkeuriger beeld. Historisch onderzoek heeft de afgelopen jaren nog ‘nieuwe’ informatie opgeleverd over wie precies waar woonde en hoe het ze verging. 

Oorlogsmonument

„De wens ook hier met deze stenen aandacht te vragen voor het lot van de Joodse inwoners, was er zeker”, zegt Ans de Groot van Stichting „Ik vraag me af…”. Deze historische ‘club’ ontstond rond een initiatief om meer te weten te komen over met name het lot van de Joden in Eibergen bij de lokale geschiedschrijving inzake de Tweede Wereldoorlog. „Onze eerste prioriteit als stichting is destijds geweest een complete opsomming te maken bij het oorlogsmonument aan de Twenteroute. Nu is het echter tijd om ook met de Stolpersteine de plekjes in te vullen waar iedereen woonde. We zien het als eerbetoon aan hen die weggevoerd zijn.”

Volledig scherm
Waar nu de fietsenzaak van Scharrenborg is, komen 6 van de 13 Eibergse Stolpersteine te liggen. Hier werden door de nazi's het echtpaar Herschel-Maas en drie zoons afgevoerd, als ook een Joodse weduwnaar. Zij werden alle zes uiteindelijk vermoord. © Peter Zandee

Confrontatie

Dertien stenen, verdeeld over vijf plekken in de oude dorpskern. Wie de ‘struikelstenen’ later dit jaar opzoekt, krijgt een beeld van waar en hoe Joodse plaatsgenoten eerder deel uitmaakten van de Eibergse gemeenschap. „Over het algemeen vonden de huidige bewoners en eigenaren van de huizen het een mooi idee. Echte tegenstand hebben we niet ondervonden. Hooguit wel eens zoiets als: dat wist ik helemaal niet. Het is toch even een confrontatie met het verleden.”

Als Gunter Demnig op de bewuste zondag ’s morgens vroeg met leggen begint, zal hij dat doen aan de Grotestraat. Ter hoogte van de huidige fietsenzaak van Scharrenborg komen zes stenen te liggen. Het echtpaar Herschel-Maas, drie zoons en Michiel van Thijn, weduwnaar van een Maas, werden hier opgepakt. Slechts één zoon van het gezin Herschel, Isaac, overleefde de oorlog. Zijn zoon Dominic hoopt er 14  oktober vanuit Australië bij te zijn als zijn ooms en grootouders worden herdacht door de steenlegging.

Kerkstraat

Na de Grotestraat is het slechts een steenworp naar het volgende adres in de Kerkstraat. Hier woonde Mietje Maas-Herschel met twee zoons. Willemien Beusink: „Als je naar de namen of stamboom van de Joodse Eibergenaren kijkt, dan zie je hoe mensen uit de verschillende families met elkaar trouwden. Joodse partners waren nogal eens verwant.”

Aan de tegenwoordige J.W. Hagemanstraat, destijds de Groenloscheweg, wordt een struikelsteen gelegd bij de woning van de familie Zion. Ook Warenhuis Zion was hier destijds gevestigd, trouwens. Hier was het huis van Betje Zion-Gans. In dezelfde straat worden stenen gelegd bij het huis van Leo Menco en zijn 10 jaar oude zoontje. Beiden werden niet hier, maar in het bekende ‘onderduikhol’ in het Honesbos opgepakt. 

Synagoge

De dertiende en laatste Stolperstein komt in de buurt van het transformatorhuisje aan de Hagen te liggen. „Daar, tegenover de Libertijn, was de synagoge. Bertus van Gelder, de laatste chazan (voorzanger in een Joodse gemeente) van Eibergen, kon nergens anders meer terecht en zat daarom in de synagoge. Daar hoefden de Duitsers hem slechts nog op te halen.”

Volledig scherm
Voor de laatste chazan wordt een struikelsteen gelegd op de plek waar de vroegere synagoge was, ter hoogte van het transformatorhuisje aan de Hagen. © Peter Zandee