Waarheid van leugen onderscheiden, daar gaat het om

Traditionele media hebben een verantwoordelijkheid die verder reikt dan scoringsdrift. Vermijd de suggestie, juist in tijden van nepnieuws.

Het eerste dossier dat de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken, Kajsa Ollongren, aanpakte, was dat van het nepnieuws. De Russen komen; nu niet met tanks over de Lüneburger Heide maar via infiltratie op het internet. Ollongren wil in gesprek met Google en Facebook teneinde de stroom te stoppen. Want, daar schijnt iedereen het over eens te zijn, we moeten ingrijpen omdat nepnieuws tot doel heeft onze samenleving te destabiliseren.

Callgirl

In de Koude Oorlog infiltreerden de Russen met mooie dames. De Britse minister van Defensie John Profumo ging voor de bijl na een affaire met de callgirl Christine Keeler, die ook een relatie had met een Russische diplomaat. Er is nooit bewezen dat Keeler werd ingehuurd door de Russen maar de aanvliegroute toen was niet anders dan nu. Moskou speelde in op de zwakte bij de mens en die zit in zijn instinct. Of het nu gaat om de attractiviteit van Keeler of om onze opwinding bij spannende verhalen: we zijn kwetsbaar.

Die kwetsbaarheid schuilt bijvoorbeeld in onze gevoeligheid voor complottheorieën. Kennedy werd vermoord door één man, Lee Harvey Oswald, maar het liefst zien we een subtiele samenzwering van CIA, FBI, de maffia en Fidel Castro. We zien een soortgelijke ontwikkeling bij het MH17-drama. Stop met allerlei suggesties. Maandenlang minutieus onderzoek van het Joint Investigation Team wordt in diskrediet gebracht door onzinverspreiders die ook nog ruimte krijgen van politici en media. Je kunt immers niet weten…

Instincten

Communicatie is ten diepste het inspelen op instincten. Dit is precies wat journalisten als Joost Niemöller, Wierd Duk en Annabel Nanninga doen, daarbij aansluitend bij de theorie van Thierry Baudet dat er één groot complot is van de elite, de EU, ontaarde kunstenaars en de islamitische wereld om u - gewone burger - naar de ondergang te leiden.

De politiek wil nu de digitale wereld aan banden leggen om leugenachtige communicatie te voorkomen. Dat gaat niet lukken. Het internet heeft de informatiemaatschappij definitief veranderd en dat is niet terug te draaien. Beter is het om het vermogen te stimuleren dat feit van fictie onderscheidt en leugen van waarheid. In dit verband valt de traditionele media veel kwalijk te nemen. In het ongebreidelde streven de boze burger te gerieven, worden instincten gestimuleerd door telkenmale onderwerpen uit te zenden, op te blazen en te beschrijven die inspelen op de vraag: wat wordt hier verzwegen?

Media moeten over inschattingsvermogen beschikken, rotsvaste feiten leveren en in een context zetten. Neem de bespottelijke actie van veertien Pegida-aanhangers vorig weekend in Enschede. Nieuwsuur vroeg zich niet af hoe het kan dat de mensheid zo diep is gezonken. Burgemeester Van Veldhuizen moest zich voor ‘opperrechter’ Twan Huys verantwoorden, omdat hij de actie Ku Klux Klan-achtig had genoemd. Dat was volgens Huys het springende punt, ‘want u weet toch wel dat de Ku Klux Klan doden op zijn geweten heeft’.

Als media niet het onderscheid maken tussen oorzaak en gevolg, tussen waarheid en verdichting maar ruim baan willen bieden aan het andere - vaak overtuigend te weerleggen - verhaal, maken ze nepnieuwsverkondigers salonfähig. Niet de suggestie moet leidend zijn maar het bewijs, het onweerlegbare oorzakelijke verband. Als traditionele media dat principe loslaten, moeten we niet vreemd opkijken dat de voedingsbodem voor nepnieuws wordt verbreed. In zo’n klimaat floreert de Russische digitale beer, wat Facebook en Google ook doen.

Volledig scherm
André Vis, oud-hoofdredacteur van deze krant © Tubantia.nl