Volledig scherm
Gemma Boon. © Annina Romita

Een geluid net zo krachtig als twee minuten stilte

OpinieDe twee minuten stilte op 4 mei zijn waardevol. Maar het geluid van muziekinstrumenten die oorlogen overleefden, snijdt ook door de ziel.

Tot mijn schrik ontdekte ik vorig jaar pas om een uur of negen ’s avonds dat ik vergeten was m’n mond dicht te houden tijdens de Nationale Dodenherdenking op 4 mei. Niet iets om trots op te zijn, want de tijd nemen om stil te staan bij het leed dat veroorzaakt wordt door oorlog vind ik waardevol. Die twee minuten stilte zijn een krachtig signaal in een tijd die ons overspoelt met lawaai. Maar dat geluid net zo’n krachtig signaal kan zijn als stilte, leerde ik gisteren tijdens mijn bezoek aan het Hamburger Bahnhof - Museum für Gegenwart in Berlijn, gevestigd in een oud treinstation.

Luidsprekers

Hier vind je de installatie War Damaged Musical Instruments van Susan Philipsz, een Britse kunstenares. Philipsz maakt geluidssculpturen. De installatie War Damaged Musical Instruments uit 2015 bestaat uit zes luidsprekers in een verder lege, witte ruimte. Door elk van de luidsprekers hoor je een aantal tonen, verkregen uit muziekinstrumenten die de oorlog overleefden. Philipsz vond deze muziekinstrumenten in de collecties van oorlogsmusea in Groot-Brittannië en Duitsland. Elk van deze instrumenten kent een tragisch verhaal. Soms vergeten, soms goed gedocumenteerd in archieven of musea. 

Een van de bugels die Philipsz vond, werd ontdekt naast het lichaam van een 14-jarige trommelaar vlak na de Slag bij Waterloo in 1815. Sommige andere werden gevonden in een verlaten bunker in Berlijn aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Alle instrumenten zijn beschadigd door de oorlog: kogelgaten, deuken of missende onderdelen. Philipsz vroeg musici deze instrumenten te bespelen voor haar. Soms werkte dat, maar vaker was het bijna onmogelijk er geluid uit te krijgen. Op de opnames van Philipsz, is soms geen toon te herkennen, alleen het geluid van de adem van de instrumentalist die door het instrument blaast.

The Last Post

De noten van deze beschadigde instrumenten vullen de zalen in Hamburger Bahnhof met een melancholische echo. De melodie is ontleend aan The Last Post, een bekend militair nummer met een Nederlandse herkomst dat in veel Europese landen werd gebruikt om gewonde of verdwaalde soldaten te laten weten dat het gevecht ten einde was. 

Door de klanken van de blaasinstrumenten te volgen, vonden zij het basiskamp terug. Het muziekstuk roept sterke gevoelens op. Zonder tekst weet Philipsz de toehoorder te raken met de kwetsbare en aarzelende tonen van de beschadigde instrumenten. In de aangrenzende ruimte toont het museum twee video’s die de productie van de geluidssculptuur laten zien. Je ziet en hoort hoe musici de instrumenten nieuw leven inblazen. 

Volledig scherm
Instrumenten die overleefden. © Marten De Jongh

Universeel lijden

De gebutste en soms halfvergane instrumenten zijn soms uitgerust met een nieuw mondstuk, zodat de instrumentalist iets tot zijn beschikking heeft om op te spelen. Het is de aanblik van deze mishandelde instrumenten, die een extra lading geven aan de tonen. Wanneer de instrumenten in deze staat zijn aangetroffen, zal het met hun eigenaren ook niet best afgelopen zijn. Heel krachtig vind ik de combinatie van instrumenten van Engelse en Duitse herkomst. Hier wordt duidelijk dat oorlog een universeel lijden veroorzaakt, niet gebonden aan herkomst of nationaliteit. 

Deze instrumenten tonen dat hun eigenaren in de eerste plaats mens waren, en dan pas soldaat. De instrumenten van de vijanden van weleer spelen hier samen een nieuw lied, in de stad Berlijn, vol littekens uit het verleden. Door een gevoel van verlies op te roepen, gaat deze installatie niet over één specifieke oorlog, maar over alle gevechten die zijn uitgevochten in de geschiedenis. Een mooie gedachte, die ik graag wil meenemen naar de volgende herdenking op 4 mei. Ik weet zeker dat ik die niet nog eens zal vergeten.

Gemma Boon