Zo herken je een valse gezondheidsclaim

video‘Drie handjes noten per dag verlengen je leven’ of ‘pittig eten beschadigt je hersenen’. Dit soort koppen zie je met regelmaat voorbij komen in het nieuws. Klakkeloos deze berichten aannemen als waarheid kan voor grote problemen zorgen, volgens professor wetenschapscommunicatie Ionica Smeets. 

In het allereerste college bij het nieuwe seizoen van de Universiteit van Nederland* vertelt ze hoe je overdreven gezondheidsnieuws kunt herkennen. ,,Dat is belangrijk want misleidend nieuws geeft valse hoop, bemoeilijkt de relatie tussen arts en patiënt en kan zelfs levens kosten!’’

Onnodige botbreuken

Er is een berucht voorbeeld van een televisie-uitzending in Australië waarin werd gewaarschuwd voor een medicijn dat botbreuken voorkomt bij mensen die door hun ziekte zwakkere botten hebben. Dit middel zou namelijk óók kankerverwekkend zijn. ,,Het was geen fake news, maar wel sterk overdreven en dat is al erg genoeg’’, zegt Smeets. Na de uitzending kelderde het gebruik van het medicijn enorm. Het gevolg? Een paar duizend onnodige botbreuken en veertien doden door de complicaties van de botbreuken!

Wijn veroorzaakt kanker

Het probleem met overdreven nieuws zit hem in het feit dat de verbanden niet helder zijn. Het type krantenkop dat je vaak ziet is: ‘Wijn veroorzaakt kanker’. Professor Smeets checkt dan graag de wetenschappelijke studie zelf én kijkt wat de universiteiten er in hun persbericht over te melden hebben.

,,Er zijn verschillende maten van overdrijvingen”, volgens Smeets. Als de studie zegt ‘wijn wordt geassocieerd met kanker’, dan staat er de ene keer in het krantenartikel dat er een verband is tussen wijn en kanker. De andere keer wordt de kop ‘wijn zou kanker kunnen veroorzaken’ gebruikt en voor je het weet escaleert het helemaal tot ‘wijn veroorzaakt kanker’. Smeets onderzoekt waar het in het proces misgaat. Is dat al bij het originele wetenschappelijke artikel of bij het persbericht van de universiteit of bij de krant? Wat blijkt: als de persberichten van de universiteiten goed werk verrichten, dan doen journalisten ook beter hun werk.

Verlengen noten je leven?

Hoe kun je zelf overdreven wetenschapsnieuws herkennen? Hierbij een paar tips van professor Smeets. Check in het krantenartikel of er een citaat van een onafhankelijke expert of wetenschapper bij staat. Kijk ook eens of meerdere studies het onderzoek bevestigen. Hoeveel andere tekstbronnen worden er daadwerkelijk geciteerd? En tot slot: gebruik je gezonde verstand. ,,Je moet toch wel ‘nuts’ zijn om te geloven dat noten je leven kunnen verlengen.’’

*Dit is een wekelijkse bijdrage van de Universiteit van Nederland

De Universiteit van Nederland heeft ook een podcast. Vind afleveringen terug op Spotify en iTunes.

Bekijk hieronder meer video’s van de Universiteit van Nederland:

Volledig scherm
Niet alles geloven wat je leest, is het advies van professor Smeets. © 24Kitchen