Volledig scherm
IJshaar in de vroege ochtend in een bosgebied bij Ootmarsum. © Harry Wolbers

IJshaar en spugende bomen: zo wonderlijk kan het zijn in het bos

NatuurIn het najaar en de winter zijn er in bossen bijzondere natuurverschijnselen te zien: ijshaar en bomenspuug. Je moet er wel vroeg voor je nest uit en niet bang zijn voor een nat pak. En natuurlijk moet het weer meewerken.

Er zijn natuurverschijnselen die je maar zelden ziet. Zoals de vorming van het geheimzinnige ijshaar en een klodder ‘spuug’ op een boomstam. Beide verschijnselen hebben niks met elkaar te maken, behalve dat de weersomstandigheden perfect moeten zijn. Om het met eigen ogen te zien is geluk nodig, want niets is veranderlijker dan het weer. En je moet vroeg op of wellicht in de regen door het bos struinen. Natuurfotograaf Harry Wolbers uit Ootmarsum was al vele malen op pad om de perfecte foto van ijshaar te maken. Deze fonkelende ijskristallen zijn alleen te zien in de vroege ochtend bij zonsopgang. 

De nacht in het bos moet vochtig zijn. En als het dan bij het ochtendgloren vriest ontstaan de ijskristallen. Een kort moment, want als de zon echt schijnt verdwijnen ze als sneeuw voor de zon. ,,Sinds een paar jaar ben ik gefascineerd door ijshaar. Aanvankelijk zocht ik bij de eerste nachtvorst in bossen met beuken en eiken. Soms vond je dan een klein plukje. Deze week bezocht ik in de omgeving van Ootmarsum broekbossen, waar de bomen in het water groeien. Na weer een nachtje vorst ging ik kijken en mijn mond viel open van verbazing. Overal lag ontschorst hout met prachtig ijshaar. De omstandigheden bleken perfect”, vertelt Wolbers.

Quote

Na weer een nachtje vorst ging ik kijken en mijn mond viel open van verbazing. Overal lag ontschorst hout met prachtig ijshaar

Harry Wolbers

Baard van Koning Winter

Het zeldzame verschijnsel is te zien op dode bomen in het bos of op stammen en takken op de grond. In het hout groeien schimmels die door de stofwisseling vochtdruppels door kleine openingen in het hout naar buiten persen. Als deze druppeltjes door een hoge luchtvochtigheid in het bos niet verdampen en bevriezen, dan kunnen lange, haarvormige ijskristallen ontstaan. Niet eentje, maar een hele bos kan een rottende boomtak bedekken. De baard van Koning Winter wordt het verschijnsel wel genoemd.

Bij vorst overdag en op beschaduwde plekken blijft ijshaar soms langer zichtbaar. Maar vaak is het snel weer weg als het ijs door de warmte van de zon smelt. Het verschijnsel kan overal in Twentse en Achterhoekse bossen worden gezien, mits er dood hout of minder vitale bomen zijn en de juiste schimmels. Aangenomen wordt dat dit vooral de draden van het rozeblauwig waskorstje zijn, een schimmelsoort die te boek staat als zeldzaam.

Volledig scherm
Boomschuim op een boom bij Losser. © Truus Wijnen

Fluim

In een bosgebied bij Losser fotografeerde Truus Wijnen uit Nijverdal, schrijfster van wandelgidsen, een geheel ander verschijnsel. Zij vond aan de voet van een boom een flinke fluim. Het leek alsof de boom spuug produceerde. Ook dit fenomeen is alleen onder speciale omstandigheden zichtbaar, maar heeft een andere oorsprong dan ijshaar en is te zien op bomen die vitaal zijn. 

Het wordt boomschuim genoemd. Ook hiervoor is vorst in de nacht nodig en veel nattigheid. Door de vorst ontstaan scheurtjes in de boom met als gevolg dat boomvocht op de stam weglekt. Omdat dit vocht in aanraking komt met stoffen die worden afgegeven door algen op de stam gist het vocht. En bij regen gaat dit goedje net als afwasmiddel schuimen. Aangenomen wordt dat boomschuim de boom bescherming biedt als deze door scheurtjes kwetsbaar is. Het zeepachtige schuim zou voorkomen dat de boom wordt aangetast door bacteriën, schimmels en insecten.