Volledig scherm
UTRECHT-Het weekend van Elger van der Wel van de blog "Vrijdag hamburgerdag". © Angeliek de Jonge

Tech-expert over de toekomst: ‘Onafhankelijke journalistiek blijft belangrijk’

Over onsWaar blijft die toch, die oprolbare digitale krant? En worden journalisten nu ook al vervangen door robots? Dat laatste zeker niet, zegt Elger van der Wel, expert op het gebied van tech- en media-innovatie. Maar hoe de krant er anno 2025 uitziet, dat blijft koffiedik kijken. „Buiten kijf staat dat het aantal mensen dat de papieren krant leest terugloopt.”

De harrypotterkrant is nabij. Met bewegende beelden in plaats van statische foto’s. Potter schrikt zich een hoedje als de beruchte moordenaar Sirius Zwarts, zojuist ontsnapt uit Azkaban, zijn wilde haren bijkans in zijn gezicht zwiept. Maar Elger van der Wel gelooft niet dat de ontsnapping van Willem Holleeder over een paar jaar op dezelfde manier te zien is op de voorpagina van de oprolbare digitale de Volkskrant. „Dat gaat de krant niet redden.”

Meer dan één kunstje

Technisch zou het best kunnen. Dat bleek wel tijdens de Consumer Electronics Show (CES) in Las Vegas, waar producent LG begin dit jaar de nieuwe generatie oprolbare beeldschermen presenteerde. Morgen bij u thuis. Maar wie wil betalen voor zo’n ding in krantvorm? Niet zo veel mensen, denkt Van der Wel. „Mensen kopen geen apparaten meer die maar één kunstje kunnen. Hoe leuk dat kunstje ook is.”

De 32-jarige Utrechtenaar is een expert op het gebied van tech- en media-innovatie. Hij is momenteel druk met  het adviseren van mediabedrijven over toekomstige ontwikkelingen en de te volgen koers. Maar dat betekent niet dat hij een glazen bol heeft en de toekomst feilloos kan voorspellen. „Televisie, internet en smartphones hebben revoluties ontketend. Maar de laatste tien jaar zie je dat het niet meer van die grote technologische revoluties zijn die in één klap alles veranderen. Het is een continue evolutie.”

Robotjes anders dan gebruiker

Ook het tempo van nieuwe ontwikkelingen is moeilijk in te schatten. Nieuwsdienst Reuters meldde al in 2004 dat Philips klaar was voor de massaproductie van oprolbare beeldschermen en MediaNieuws liet in 2013 weten dat de oprolbare digitale krant nabij is. Van der Wel: „Maar de stap van massaproductie naar het bij de consument krijgen, die is gigantisch. Je ziet het nu bij de vouwbare Samsung. Bij de robotjes die het mobieltje ontelbare keren in- en uitvouwden ging het prima. Maar bij de proefgebruikers gingen ze bijna allemaal kapot. Want die dragen hem in hun zak en dan komen er zandkorrels in de scharniertjes.”       

Makkelijker

Volgens Van der Wel is het vooral een wisselwerking tussen nieuwe technieken en aangepast gedrag die onze wereld doen veranderen. „Neem de nu weer populaire podcasts. In 2004 waren die er ook al. Maar toen waren er nog wel wat handelingen nodig als je wilde luisteren. Je moest bijvoorbeeld eerst een programmaatje downloaden. Nu gaat dat veel makkelijker. Bovendien zijn we met Netflix en Spotify gewend om te kijken en te luisteren wanneer wij dat willen. En met de mobieltjes van nu doen we dat ook veel meer buitenshuis.”

Die onzekere toekomst nekt de krantenwereld. Uitgevers snakken naar duidelijkheid. Ze zitten al veel te lang in een spagaat. Het gaat nu echt pijn doen. „Redacties zitten voortdurend in een achtbaan. Ze moeten meer doen in minder tijd. Gaan van reorganisatie naar reorganisatie. En dan moeten ze ook nog eens de rust en de tijd zien te vinden om vooruit te kijken.”

Quote

In Twente en de Achterhoek heeft Tubantia nog steeds een sterke band met de lezers

Negatieve toekomstvoorspelling

Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek doet op zijn site (svdj.nl) nog wel een dappere poging de toekomst te voorspellen, door vier scenario’s te schetsen voor het journalistieke landschap in 2025. Van geen van de vier word je als fervent krantenlezer echt vrolijk. Het vertrouwen in de journalistiek is verdwenen, er is nog maar één landelijke ochtend- en avondkrant en nauwelijks nog een regionale, een handvol internetgiganten bepalen de agenda en de krant is verruild voor onlinediscussies en community’s. „Ze zijn inderdaad vrij negatief”, zegt Van der Wel.

Maar hij is een optimist. Hij ziet wel degelijk positieve ontwikkelingen. Maar om dit verhaal positief te kunnen eindigen, toch eerst de risico’s. De grootste: „Het behouden van de onafhankelijke journalistiek op lokaal en regionaal niveau. Dan heb ik het over journalistiek die zaken uitzoekt, die tegels licht. In Twente en de Achterhoek heeft Tubantia nog steeds een sterke band met de lezers. En zo zijn er nog wel een paar regio’s meer. ‘We redden het nog wel even’, zeggen ze daar.” 

 „Maar hun lezers zijn toch vrij oud en het mediagedrag van de jongere generaties is heel anders. Als je die vraagt of ze het nieuws een beetje volgen, dan zeggen ze: ‘Nee’. Vraag je naar een specifiek onderwerp, dan kunnen ze je er alles over vertellen. Een vriend had ze daar een app over gestuurd en toen zijn ze op Google gaan zoeken. Ze zijn veel minder loyaal aan een merk. Mediabedrijven zoeken manieren om die loyaliteit terug te winnen.”   

De schaarse tijd van het publiek

Eenvoudig gaat dat niet worden, zo eerlijk wil Van der Wel wel zijn. „Puur journalistiek werk, hoe goed ook, is niet meer genoeg. Er is een andere aanpak, een mentaliteitsverandering nodig. Niet langer nieuws uitspreiden over het publiek, omdat je vindt dat de mensen het moeten weten, maar uitgaan van de behoefte van het publiek. De tijd van het publiek is schaars. Dat moet je die verleiden.  En dan niet met ‘clickbait-koppen’, sensationele koppen om mensen maar zoveel mogelijk te laten klikken op een site. Maar met kwaliteit. Als ik betaal voor Tubantia, dan doe ik dat omdat ik het gevoel heb dat ik daar alles lees over wat er toe doet in Twente. Maar dat moet je dan ook waarmaken.”

Volledig scherm
Robotjournalistiek, illustratie: Rein Janssen © Rein Janssen

Lichtpuntjes

Dan het eerste lichtpuntje. „Het cynische van internet is dat het betaalmodel bepaalt wat er wordt gemaakt. Maar de focus van het publiek is aan het verschuiven, van kwantiteit naar kwaliteit.” Dat dwingt de journalistiek wel het  extra goed te doen, zegt Van der Wel. De oplossing: terug naar de basis. „Het gaat nu over zaken als factchecking. Dat is niets nieuws, dat is de kern van de journalistiek: feiten controleren.”

Ja, dat kost tijd. Een schaars goed op veel redacties. Maar hoera, weer een lichtpuntje. Er is hulp onderweg: de robojournalistiek rukt op. „Dan hebben we het dus niet over robots die het werk van journalisten doen, maar over machines en computerprogramma’s die data verzamelen en verwerken”, zegt Van der Wel. „Bij cijfers werkt dat het best. Sport- en verkiezingsuitslagen, jaarcijfers, beursresultaten, dat soort zaken. Maar het kan wellicht ook bij weerberichten of ongevallen.”

Robotjournalisten

De NOS heeft er bij de laatste provinciale verkiezingen al mee geëxperimenteerd. Ontwikkelaars en journalisten maakten samen sjablonen. Voor elke gemeente één. Met een standaard tekst en automatisch in te vullen velden. Bijvoorbeeld met de uitkomst per partij. Waarvan dan ook de percentages werden geïnterpreteerd en uitdrukkingen als ‘wonnen licht’ of ‘verloren fors’ werden toegevoegd. „Het werkte technisch en ik heb begrepen dat de berichten ook goed zijn gelezen. Elke gemeente had zijn eigen stukje.” Maar, zo waarschuwt hij: „Het is geen wondermiddel. Het betekent wel minder tijdrovende, saaie klussen. Dat bespaart tijd. Tijd die de journalist kan besteden aan zaken die er echt toe doen.”

Volledig scherm
© ANP

Lezen als het nieuwe yoga

Of dat allemaal de krant in papieren vorm gaat redden, dat durft Van der Wel niet te zeggen. „Het staat buiten kijf dat steeds minder mensen de papieren krant lezen. Maar de behoefte aan papier lezen blijft. Het geeft een gevoel van rust. Dat zie je heel sterk bij boeken.” Lezen is de nieuwe yoga. „Daar komt bij dat we digitaal nu overal toegang hebben tot nieuws. Daarmee komt ook veel ellende op je af. Steeds meer mensen worden daar moe van en tunen uit.” Dus nieuwe kansen voor het papier. „Ja, maar het moet wel economisch rendabel zijn. Dat blijft het kantelpunt.” Eigenlijk is de vraag ook niet zo interessant, vindt Van der Wel. „Als ik Tubantia op mijn iPad lees, lees ik dan gewoon de krant of lees ik digitaal nieuws? Het is een troebel landschap.”

De rol binnen de democratie

Voor het beloofde positieve slot gaan we terug naar wat Van der Wel ziet als de cruciale vraag: Houden we de regionale en lokale journalistiek overeind? „Ik geloof dat we de rol van onafhankelijke journalistiek binnen de democratie er belangrijk genoeg voor vinden. Dat bewustzijn groeit. Dat het publiek daarvoor ook wil blijven betalen, dat kan ik alleen maar hopen. Ergens moet het geld wel vandaan komen.”

Zie hieronder de interactieve Harry Potter-krant uit de films