Advies aan nieuwe ambtsdragers: bekijk de klassieker ‘Yes, Minister’ nog eens

Nieuwe raadsleden en wethouders zouden de jarentachtigserie ‘Yes, Minister’ nog eens moeten bekijken. Dan weten ze precies wat op hen afkomt.

Na de verkiezingen staan honderden nieuwe raadsleden te popelen om aan het werk te gaan. Daar zullen nog veel nieuwe wethouders bijkomen. Zijn er nog adviezen die deze ambtsdragers kunnen helpen bij de uitdagingen die op ze afkomen? Ik heb eigenlijk maar één advies: bekijk de complete serie Yes, Minister. Dat zou als een wat achterhaald advies kunnen klinken, want de serie is uitgezonden in de jaren 80 van de vorige eeuw. Het is echter een klassieker met eeuwigheidswaarde. Heel grappig bovendien. Voor mensen die geen idee hebben: wat De luizenmoeder is voor het basisonderwijs, is Yes, Minister voor het openbaar bestuur. Hilarisch en over de top, maar vooral herkenbaar en zo dicht bij de werkelijkheid dat het schuurt, pijnlijk schuurt.

Dilemma’s

Er is in bijna veertig jaar veel veranderd, maar de dilemma’s in het openbaar bestuur zijn nog dezelfde. Zo heet de eerste aflevering van de serie ‘Open government’. De eerste daad van de net benoemde minister behelst een beleid om overheidsdocumenten standaard te delen met het publiek. De ambtenaren maken daar korte metten mee door te ensceneren dat een persverklaring wordt opgesteld die de minister in grote politieke problemen zou brengen. Exit open government.

Memo’s

In Nederland hebben we tegenwoordig de Wet Openbaarheid van Bestuur en de afgelopen week hebben we weer eens kunnen merken tot welke ongemakkelijke situaties dat voor bestuurders kan leiden. Rond de memo’s over de afschaffing van de dividendbelasting werd een ware klucht opgevoerd. Welke memo’s waren er, wie had ze gezien, gelezen of besproken? Op welke tafel werden ze wel of niet gelegd? En was dat dan een hoofdtafel, een bijzettafel of een borreltafel? Vervolgens was er ook nog de vraag of het nu ging over wat er wel of niet was gebeurd, of dat het belangrijker was wat de politici er van wisten of zich er van konden herinneren. Kijktip: in aflevering 6 van de serie, getiteld ‘The Right to Know’, luidt de belangrijkste conclusie dat het bij sommige zaken maar beter is dat de minister hiervan niet op de hoogte is, dan kan hij zichzelf ook niet in de problemen brengen.

‘Tefalkarakter’

Interessant is dat onze premier, Mark Rutte, rond dit soort affaires een beeld van onaantastbaarheid heeft ontwikkeld. Wat er ook speelt, hij weet zich er altijd wel op een handige manier uit te draaien. Sir Humphrey, de topambtenaar uit Yes, Minister, zou trots op hem zijn. Veel commentatoren zien het ‘tefalkarakter’ van de premier als een onderscheidend kenmerk van Mark Rutte zelf. Waarom blijven zaken niet aan hem kleven, maar wel aan anderen? Ik zou de oorzaak mede zoeken in het karakter van zijn partij en zijn achterban. Kennelijk houden ze daar wel van een handige jongen met een selectief geheugen. Dat de rest van het land hier anders over denkt lijkt ze bij de VVD niet zoveel te deren.

Mechanismen

Het advies aan politici om de serie te bekijken is geen aanbeveling om vervolgens het gedrag van de personages over te nemen. Daar waar het schuurt, is het een oproep om het anders aan te pakken. Dat zal niet gemakkelijk zijn. Juist daarom is het goed om kennis te nemen van de mechanismen die ook na veertig jaar nog steeds in politiek en bestuur een grote rol spelen.

Pieter-Jan Klok is als universitair docent beleidswetenschappen verbonden aan de Universiteit Twente.

Volledig scherm
Enschede - portretfoto pieter-jan klok ter vervanging van karikatuur voor serie onderin opiniepagina. Editie: alle foto Annina Romita AR20151215 © Annina Romita