Volledig scherm
Pieter-Jan Klok is universitair docent beleidswetenschappen aan de UT.

Opinie | Journalistiek in een samenleving vol 'pubers': een lastig verhaal

Van onpartijdig en kritisch volger van het systeem wordt de journalis-tiek ineens neergezet als onderdeel van dat systeem. Dat is even wennen.

De journalistiek en de gevestigde media als verlengstuk van de elite, die het echte volk een rad voor ogen draaien. In extreme vorm zien we dat in de Verenigde Staten, waar deze opvatting tot presidentieel beleid is gebombardeerd, maar ook in Nederland horen we deze geluiden. Hoe daar mee om te gaan?

Bijzondere positie
Het is goed om vast te stellen dat de journalistiek in een bijzondere positie zit: zowel buiten als binnen het systeem. Dat klinkt tegenstrijdig en dat is het ook. De journalistiek als onafhankelijk waarnemer en kritisch onderzoeker kan die rol alleen vervullen vanuit een positie die los staat van de gevestigde orde. Dat is de kern van de grondrechten van vrije nieuwsgaring en nieuwsuiting. Door die grondrechten maakt de journalistiek tegelijkertijd echter ook deel uit van het systeem. Ze brengen spelregels mee waar de serieuze journalistiek zich aan moet houden. Zonder 'hoor en wederhoor', oprecht zoeken naar het ontmaskeren van onwaarheden en correctie van eigen fouten maakt de journalistiek zichzelf ongeloofwaardig.

Koppeling
Die koppeling van twee posities, zowel buiten als binnen het systeem, is niet te vermijden: om als geloofwaardig systeemcriticus op te treden moeten de systeemregels worden geaccepteerd. Hierin zit de kern van de lastige positie van de journalistiek als zij zich wil verweren tegen aanvallen vanuit de populistische hoek. Mensen die zichzelf buiten het systeem plaatsen kunnen roepen wat ze willen, zonder zich aan de regels te houden. In het kritisch volgen van die mensen zit er voor de journalistiek niets anders op dan braaf wél volgens de systeemregels te opereren. Diegenen die in hun gedrag de 'regels van de elite' aan hun laars lappen, zijn er namelijk als de kippen bij om toch een beroep op die regels te doen als ze voor hun gevoel onheus worden bejegend.

Complot
Elke mogelijkheid wordt aangegrepen om het zelfgecreëerde beeld te bevestigen van een partijdig complot van de elite, die tegen het echte volk zichzelf de bal toe speelt. In die positie zit de journalistiek overigens niet alleen. Elke ongelukkige tweet van een politieagent, rechter, leraar of wetenschapper wordt ongenadig opgepikt en is aanleiding om de betreffende organisatie te dwingen om met passende maatregelen te komen. En niet zelden kunnen die organisaties niets anders doen dan dergelijke 'klachten' serieus nemen. Aan de spelregels van het systeem kunnen zij zich immers, terecht, niet onttrekken.

Regels
De situatie doet mij nog het meeste denken aan de positie waarin ouders van zwaar puberende kinderen zich bevinden. Ook pubers kunnen zich, al dan niet als 'treitervloggers', nadrukkelijk onttrekken aan de spelregels die veel ouders in hun gezinnen proberen na te leven. Vervolgens doen ze met veel misbaar een beroep op die regels als ouders in hun wanhoop soms proberen om ze met gelijke munt terug te betalen. Als ouder weet je in zo'n geval dat er weinig anders opzit dan je netjes aan die regels te houden, eerlijk te blijven en stug uit te leggen waarom die regels belangrijk en terecht zijn. Vervolgens is het hopen dat de pubers er uiteindelijk overheen zullen groeien en dat er in de tussentijd niet al te veel schade wordt aangericht.

Pieter-Jan Klok is universitair docent beleidswetenschappen aan de Universiteit Twente