Waarom Jacob van Bennekom zijn eigen graf moest graven in Zwolle

videoNog maar 21 jaar was Jacob van Bennekom, toen een Duitse officier hem in koelen bloede doodschoot in Zwolle.  

Om hem vervolgens achter te laten in een naamloos graf op de plek waar hij het lafhartige rugschot kreeg. Het gebeurde op 6 oktober 1944, morgen precies 75 jaar geleden. Wie was deze Jacob van Bennekom en waarom ligt deze Amsterdamse jongen in Westenholte begraven?

Klaas Schuuring (69) uit Stadshagen weet het inmiddels. Dat komt doordat hij zich eerder dit jaar begon te verdiepen in de tankgrachten die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog aan de noordkant van Zwolle werden gegraven. En het gruwelijke einde van Van Bennekom heeft daar, zo blijkt, alles mee te maken.

Volledig scherm
‘Als Jehova's Getuige gedood door naziterreur‘ vermeldt de grafsteen van Jacob van Bennekom. © Pedro Sluiter Foto

Schuuring loopt voorop, op de begraafplaats in Westenholte. Hij weet de weg want hij heeft het graf de afgelopen tijd al een paar keer bezocht. In dezelfde rij zijn enkele graven van Canadese militairen. ,,Die zien er wat verzorgder uit, er staat een vaasje bloemen bij. Bij deze steen staat niets. Ik denk niet dat er nog mensen zijn die er echt naar omkijken. Dat zou anders moeten. Eigenlijk zou je hier jaarlijks op 6 oktober even bij stil moeten staan."

Quote

Als Jacob weigert mee te werken aan het graven van de tankgracht, krijgt hij opdracht zijn eigen graf te graven

Klaas Schuuring

Terug naar de tankgracht, want daar begint het allemaal mee. Klaas Schuuring woont in Stadshagen en verbaasde zich erover dat in zijn wijk geen aandenken is aan dit verdedigingswerk dat in de nadagen van de oorlog werd aangelegd door de Duitsers. ,,Rond Zwolle zijn drie tankgrachten aangelegd, waarvan er een door Stadshagen liep richting het Zwartewater. Het waren grachten van zes meter breed en drie meter diep. De Duitsers besloten die te laten graven om de geallieerde opmars te vertragen.”

Volledig scherm
De gele lijn laat zien waar de tankgracht door Stadshagen liep. © CDA Zwolle

Razzia's

Om de monsterklus te klaren doen de Duitsers eerst een beroep op de Zwollenaren. Via pamfletten worden ze opgeroepen mee te helpen, overigens tegen betaling van een redelijk loon. ,,Maar veel mensen wilden natuurlijk niet meewerken. Ze doken onder of probeerden er op een andere manier aan te ontkomen." Van goedschiks gaat het naar kwaadschiks: bij razzia's worden mannen opgepakt om onder dwang te graven. Zo sprak Schuuring met een Zwollenaar die samen met zijn broer ook aan het werk moest in de omgeving van Westenholte en 's Heerenbroek. ,,Na twee dagen smeerden ze 'm en doken vervolgens onder in ziekenhuis De Weezenlanden, waar meer ‘zogenaamde zieken’ lagen."

Omdat het aantal beschikbare mannen niet toereikend is nemen de Duitsers andere maatregelen. Twaalfhonderd gevangenen gaan vanuit Kamp Amersfoort per trein naar Zwolle om als dwangarbeider aan het werk te gaan. ,,Ze werden naar de Nieuwe Buitensociëteit gebracht, waar stro neergelegd was  in de grote theaterzaal. Dat was hun overnachtingsplek. Overdag liepen ze onder bewaking over de Kamperweg naar de plekken waar ze moesten graven, onder meer dus daar waar nu Stadshagen is.  Het sprak zich natuurlijk snel door in de stad wat er aan de hand was, dus het duurde niet lang of 's avonds stonden Zwollenaren langs de Kamperweg om appels en ander voedsel uit te delen als ze  terugkwamen.”

Volledig scherm
Van het graven van de In het boek 'Van Amersfoorter tot IJsseliniegraver' is een tekening opgenomen van de stoet dwangarbeiders op weg naar de tankgracht. Gemaakt door verzetsstrijder Hendrik Bron die in kamp Amersfoort zat. © Historisch Centrum Overijssel./collectie 1940-1945

In die groep gevangenen bevindt zich ook Jacob van Bennekom. De 21-jarige Amsterdammer is een Jehova's Getuige, een geloofsgroep die in de Tweede Wereldoorlog hard aangepakt wordt door de Duitsers omdat de Jehova's het gezag van de bezetter niet erkennen. Van Bennekom wordt opgepakt bij het vervoer van bijbelse lectuur en belandt in Kamp Amersfoort waar hij de bijnaam ‘Jacob de bijbelman‘ krijgt. ,,Eenmaal in Zwolle weigert Jacob mee te werken aan het graven van de tankgracht”, weet Schuuring. Hij houdt stand, zelfs als hem duidelijk wordt dat dit hem zijn leven kan kosten. Een Duitse officier neemt hem mee naar de schietbaan aan de Schrevenweg, waar hij nogmaals dezelfde vraag krijgt. ,,Hij zegt nee en krijgt dan de opdracht om zijn eigen graf te graven.” Ook dat weigert hij, waarna de officier hem in de rug schiet.

Quote

Het was een gruwelijke daad. Zelfs de Duitsers ging het te ver, want de officier werd gearres­teerd

Klaas Schuuring

Jacob wordt ter plekke naamloos begraven. Na de oorlog wordt het lichaam opgegraven en naar de oorlogsbegraafplaats in Westenholte overgebracht, zonder dat bekend is om wie het gaat. In Amsterdam verkeren de ouders van Jacob tegelijkertijd in grote onzekerheid. Hun zoon is dood, maar waar ligt hij? Als ze in Zwolle navraag doen, kan het graf eindelijk een naam krijgen.

Volledig scherm
Klaas Schuuring bij het graf van Jacob van Bennekom. © Pedro Sluiter Foto

De letters zijn inmiddels verweerd, maar nog steeds is het opschrift te lezen. ,,Als Jehova's Getuige gedood door nazi", leest Schuuring voor. ,,Een gruwelijke daad. Zelfs de Duitsers ging het te ver. Want: die officier die hem doodschoot, is hiervoor in februari 1945 opgepakt.” De Duitse autoriteiten zetten hem in de cel, maar hij mocht zijn dienstpistool bij zich houden. Daarmee pleegde deze Hauptman Wernecke zelfmoord. 

Condoleancebrief

Schuuring weet nog dat koningin Wilhelmina de familie na de bevrijding een condoleancebrief stuurde en daarin haar bewondering uitsprak voor de standvastigheid van de jonge Jehova's Getuige, wiens graf dus tot op de dag van vandaag in Westenholte ligt. De bijzondere geschiedenis sterkt Schuuring in de gedachte dat er een blijvende herinnering moet komen aan de tankgrachten rond Zwolle. ,,Zeker in Stadshagen, waar veel mensen bijvoorbeeld niet zullen weten dat het water bij het Twistvlietpark een overblijfsel van de tankgracht is. Ook in deze jonge wijk is het goed om de geschiedenis te laten zien, al was het maar met een paar informatieborden.”

CDA: maak historie tankgracht zichtbaar

De CDA-fractie in de Zwolse gemeenteraad schaart zich achter de oproep van Klaas Schuuring en vindt dat de historie van de tankgracht in Stadshagen zichtbaar moet worden in Stadshagen. Bijvoorbeeld in het nog te bouwen wijkdeel De Tippe, zegt de fractie. De waterloop die hier nog ligt als overblijfsel van de vroegere tankgracht biedt daarvoor kansen. De historie van de bewuste tankgracht zou fysiek zichtbaar, herkenbaar en tastbaar moeten zijn. Het CDA roept het college op om samen met het Historisch Centrum Overijssel te kijken hoe dit vormgegeven kan worden, en met een concreet voorstel te komen in april 2020, als Zwolle 75 jaar bevrijding viert.